Nacięcie precyzyjnego gwintu to operacja, która nie wybacza błędów. Złamany gwintownik, tkwiący głęboko w detalu, to koszmar każdego ślusarza i mechanika – często oznacza zniszczenie drogiego elementu. Kluczem do sukcesu jest nie tylko technika pracy, ale przede wszystkim dobór odpowiedniego narzędzia do metody pracy.
Choć na pierwszy rzut oka gwintowniki ręczne i maszynowe wyglądają podobnie – oba mają trzon i nacinają ten sam profil gwintu (najczęściej metryczny M) – to ich budowa wewnętrzna, geometria rowków wiórowych i sposób pracy są diametralnie różne.
Jako eksperci Hit Narzędzia, przygotowaliśmy techniczne porównanie, które raz na zawsze rozwieje wątpliwości: co wybrać do warsztatu i jakich błędów unikać.
I. Gwintowniki ręczne – precyzja w trzech krokach
Gwintowniki ręczne to klasyka warsztatowa. Są zaprojektowane do pracy z użyciem pokrętła, gdzie prędkość skrawania jest bardzo niska, a stabilność narzędzia zależy od pewnej ręki operatora.
Dlaczego zestawy składają się z 2 lub 3 sztuk?
Podstawową cechą gwintowników ręcznych jest rozłożenie procesu skrawania na etapy. Ponieważ ludzka ręka nie jest w stanie wygenerować tak dużego momentu obrotowego jak obrabiarka, siła skrawania musi być mniejsza. Dlatego stosuje się komplety:
- Zdzierak (oznaczony 1 paskiem na trzonku): Posiada długi nakrój (stożkową część początkową). Jego zadaniem jest wstępne nacięcie bruzdy i usunięcie około 55% materiału. Dzięki długiemu stożkowi łatwiej jest go wprowadzić prostopadle do otworu.
- Pośredni (oznaczony 2 paskami): Pogłębia gwint, usuwając kolejne 25% materiału (występuje w kompletach 3-sztukowych, przy gwintach drobnozwojnych często pomijany).
- Wykańczak (bez paska lub 3 paski): Posiada krótki nakrój. Nadaje gwintowi ostateczny kształt i wymiar, wygładzając jego boki.
Zastosowanie: Prace naprawcze, jednostkowa produkcja, gwintowanie w miejscach trudno dostępnych, gdzie nie można użyć wiertarki. Wymagają okresowego "cofania" (obrót w lewo) w celu złamania wióra.
Gwintowniki maszynowe – wydajność jednego przejścia
Gwintowniki maszynowe to narzędzia wysokowydajne. Ich konstrukcja pozwala na nacięcie pełnego, gotowego gwintu w jednym przejściu roboczym, bez konieczności wykręcania narzędzia w trakcie pracy (chyba że jest to cykl łamania wióra na CNC).
Kluczowe różnice konstrukcyjne
- Długi chwyt: Często przelotowy (cieńszy od części roboczej), co ułatwia pracę w głębokich otworach.
- Geometria odprowadzania wióra: To najważniejsza różnica. Gwintownik maszynowy nie magazynuje wiórów w rowkach (jak ręczny), lecz aktywnie wyrzuca je na zewnątrz.
- Materiał: Wykonywane niemal wyłącznie z wysokogatunkowej stali szybkotnącej HSS (High Speed Steel) lub HSS-E (z dodatkiem kobaltu), aby wytrzymać wysokie temperatury powstające przy szybkim skrawaniu.
Geometria ma znaczenie: Gwintowniki przelotowe vs. gwintowniki nieprzelotowe
Kupując gwintownik maszynowy, musisz wiedzieć, jaki otwór będziesz gwintować. Użycie niewłaściwego typu grozi natychmiastowym zapchaniem rowków i złamaniem narzędzia.
1. Gwintowniki z rowkiem prostym i skośną powierzchnią natarcia (Typ B)
- Przeznaczenie: Otwory przelotowe (na wylot).
- Działanie: Specjalnie ukształtowane czoło gwintownika (tzw. skośna powierzchnia natarcia) wypycha wióry przed gwintownik (w dół otworu).
- Zaleta: Są bardzo sztywne i odporne na złamanie.
- Ryzyko: Użycie ich w otworze ślepym (nieprzelotowym) spowoduje ubicie wiórów na dnie i zniszczenie gwintownika.
2. Gwintowniki z rowkiem skrętnym (Typ C / R45)
- Przeznaczenie: Otwory nieprzelotowe (ślepe).
- Działanie: Rowki są skręcone spiralnie (podobnie jak w wiertle). Ich zadaniem jest wyciąganie wiórów w górę, w kierunku uchwytu, aby nie zapchały dna otworu.
- Zaleta: Możliwość gwintowania niemal do samego dna otworu.
- Wada: Mniejsza sztywność rdzenia niż w gwintownikach prostych (bardziej podatne na pęknięcie).
Dlaczego HSS to minimum?
W marketach budowlanych często można spotkać tanie zestawy ze stali węglowej (WS). W Hit Narzędzia odradzamy ich stosowanie do obróbki metalu. Nadają się one jedynie do "przegwintowania" (oczyszczenia) istniejącego gwintu lub pracy w miękkim tworzywie.
Do profesjonalnej pracy uznajemy tylko dwa standardy:
- HSS (High Speed Steel): Stal szybkotnąca. Twarda, odporna na ścieranie i – co najważniejsze – odporna na odpuszczanie (utratę twardości) w temperaturze do ok. 600°C. To standard dla stali konstrukcyjnych, aluminium i metali kolorowych.
- HSS-E (HSS-Co, z dodatkiem Kobaltu 5% lub 8%): "Królewska" stal narzędziowa. Dodatek kobaltu drastycznie zwiększa twardość i odporność cieplną. Niezbędna do gwintowania w stali nierdzewnej (INOX, kwasówka) oraz stalach kwasoodpornych.
Polecane zestawy gwintowników
Wybór zestawu zależy od Twoich potrzeb. Poniżej prezentujemy sprawdzone rozwiązania, które cieszą się najlepszymi opiniami naszych klientów.
1. Zestawy gwintowników maszynowych fanar
Jeśli pracujesz na wiertarce stołowej, kolumnowej lub używasz gwintownicy pneumatycznej, zestaw maszynowy to podstawa.
- Co polecamy? Zestawy gwintowników HSS-E (Co5) renomowanych producentów.
- Dlaczego? Stal kobaltowa jest najbardziej uniwersalna. Poradzi sobie zarówno ze zwykłą stalą czarną, jak i twardą nierdzewką. Inwestycja w jeden porządny zestaw HSS-E eliminuje problem "czy ten gwintownik da radę?".
- Typ: Warto posiadać oddzielne kasety dla gwintowników przelotowych (DIN 371/376 B) i skrętnych do otworów ślepych (DIN 371/376 C).
2. Zestawy ręczne HSS
W warsztacie rzadko jest miejsce na wiertarkę stołową. Tu liczy się możliwość poprawienia gwintu ręcznie.
- Co polecamy? Zestawy gwintowników ręcznych M3-M12 HSS (komplety 3-sztukowe) wraz z wiertłami pod gwint.
- Dlaczego wiertła w zestawie? To kluczowe ułatwienie. Każdy gwint wymaga idealnie dobranego otworu (np. dla M6 jest to 5.0mm, a dla M8 – 6.8mm). Zestawy "Combo" (gwintownik + dedykowane wiertło) eliminują ryzyko pomyłki i wywiercenia zbyt luźnego lub ciasnego otworu.
Jak nie złamać gwintownika? 3 Złote Zasady
Nawet najlepszy gwintownik HSS pęknie, jeśli nie będziesz przestrzegać fizyki skrawania.
- Smarowanie to nie opcja, to obowiązek: Praca "na sucho" powoduje gigantyczne tarcie i przegrzewanie ostrza. Zawsze używaj oleju do gwintowania lub specjalistycznych preparatów. W ostateczności przy stali sprawdzi się olej maszynowy, a przy aluminium – nafta lub denaturat.
- Otwór o odpowiedniej średnicy: Wiercenie "ciasnego" otworu nie sprawi, że gwint będzie mocniejszy. Sprawi, że gwintownik się zakleszczy. Stosuj zasadę: Średnica gwintu x 0,8 (np. dla M10 -> 10 x 0,8 = wiertło 8.0 mm). Dla dokładnych tabel zajrzyj do naszych poradników technicznych.
- Prostopadłość: Najwięcej gwintowników pęka na samym początku przez przekoszenie. W przypadku gwintowania ręcznego używaj kątownika, aby upewnić się, że wchodzisz w materiał pod kątem 90 stopni.
Tabela doboru rozmiaru wiertła pod gwint
Dobranie odpowiedniej średnicy otworu jest kluczowe. Zbyt małe wiertło spowoduje zakleszczenie i złamanie gwintownika, natomiast zbyt duże sprawi, że gwint będzie "płytki" i nie utrzyma zadanego obciążenia.
Rozmiar gwintu | Skok gwintu (P) [mm] | Średnica wiertła [mm] |
M2 | 0,40 | 1,6 |
M3 | 0,50 | 2,5 |
M4 | 0,70 | 3,3 |
M5 | 0,80 | 4,2 |
M6 | 1,00 | 5,0 |
M8 | 1,25 | 6,8 |
M10 | 1,50 | 8,5 |
M12 | 1,75 | 10,2 |
M14 | 2,00 | 12,0 |
M16 | 2,00 | 14,0 |
M18 | 2,50 | 15,5 |
M20 | 2,50 | 17,5 |
M24 | 3,00 | 21,0 |
Podsumowanie
Wybór między gwintownikiem ręcznym a maszynowym zależy od Twojego parku maszynowego. Do wiertarki stołowej wybierz wydajne gwintowniki maszynowe HSS-E (pamiętając o typie otworu). Do napraw w terenie i pracy z pokrętłem – klasyczne zestawy 3-sztukowe ręczne.
